مراحل دباغی چرم
فرایند دباغی چرم یا پوست حیوانات به دو روش انجام می شود .یک روش با استفاده از مواد
شیمیایی و روش دیگر با استفاده از مواد گیاهی می باشد در اینجا به صورت مختصر به روش با مواد شیمیایی نگاهی میکنیم.
در اینجا ابتدا پوست را از حیوان جدا کرده که چهار روش دارد:
الف – روش سنتی ب – روش صنعتی پ – روش بادکن ت – روش زنجیر کش
پس از جدا کردن پوست به یکی از روش های ذکر شده پوست را در نمک خوابانده و سپس در
معرض هوایی آزاد و در جریان هوایی گرم یا در معرض مستقیم نور طبیعی قرار داده می شود اکنون پوست آماده برای مرحله بعدی دباغی می باشد.
در این مرحله قسمت های از پوست مانند سم گوش و …. که در فرایند چرم سازی جایگاهی ندارند از پوست جدا می شود البته در بعضی از موارد که پوست حیوان مانند ببر روباه و…. جهت زیبایی
دباغی می شود این قسمت های بدن حیوان جدا نمی شود و پوست به صورت کامل دباغی می شود که اینگونه پوست ها حالت تزیینی دارد و کمتر دیده شده است که با اینگونه چرم ها مصنوعات چرمی ساخته و دوخته شود .
در این مرحله پوست را جهت از بین رفتن مواد زاید از بین رفتنی در آب می اندازند و مواد شیمیایی از جمله نمک به آب جهت جدا شدن پروتیین پوست اضافه می شود که هرچقدر پروتیین بیشتری از پوست خارج شود چرم با کیفیت تری به ما می دهد از دیگر مواد مصرفی در این مرحله از مواد ضد باکتری مانند کلر استفاده می شود همچنین از سولفید سدیم یا تترا سولفید سدیم استفاده می شود که باعث سست شدن ریشه موی پوست می شود.
در این مرحله پروتیین های غیر الیافی موجود در پوست بواسطه خیساندن پوست در محلول آهک از بین می رود که این فرایند به وسیله ماشین لش زدایی که از دو غلتک فلزی شیار دار و دیگری پلاستیکی می باشد انجام می شود.
در این مرحله پشم یا موهای روی پوست جدا می شود و از بین میرود )هیدرولیز(. پشم یا مو هیدرولیز شده یک مولکول سولفید هیدرو|ژن سدیم ایجاد می کند که این مولکول سرعت کندن پشم و مو را بیشتر می کند.
در این مرحله آهک بجا مانده روی پوست از مرحله قبلی باید جدا شود که این کار توسط مواد شیمیایی مانند نمک های آمونیم و بی سولفیت سدیم و اسید سولفوریک انجام می شود. اگر آهک به صورت کامل حذف نشود در مراحل رنگ آمیزی دچار مشکل می شویم و چرم به خوبی رنگ نمی شود و همچنین بخوبی حذف نشدن آهک از روی پوست در نهایت باعث شکنندگی و خشکی در چرم می شود .
قلیایی کردن پوست جهت به دست آوردن چرمی با کیفیت و لطافت بیشتر انجام می شود . در اینجا پوست را در محلول قلیایی به همراه نمک های آمونیوم می خوابانند که در اثر این نمک ها مقدار آنزیم ها افزایش پیدا می کند که در نتیجه آن پوستی با سطحی صاف و تمییز و انعطاف پذیری عالی به ما می دهد.
در این مرحله چربی باقیمانده روی سطح پوست باید مجددا گرفته شود زیرا پوست برخی حیوانات مانند گوسفند چربی زیادی دارد به همین منظور چربی بواسطه هیدروکسید سدیم به صابون تبدیل شده سپس با آب شسته می شود.
به این مرحله سالامبور کردن هم گفته می شود.در اصل کاری که در این مرحله انجام می شود حالت قلیایی پوست را به اندازه مناسب می رسانند .در این جا پوست را در محلول اسیدی که حاوی نمک نیز می باشد میخوابانیم که به علت خاصیت تراوش کنندگی مانع تورم الیاف می شود که با این عمل پوست صاف شده و حالت نیمه دباغی پیدا می کند.
در این مرحله چرم توسط دستگاه های مخصوص برای برش چرم که بصورت غلتکی می باشند که قسمت های گوشتی و آسیب پذیر چرم تراشیده می شود و ضخامت چرم را به ضخامت مورد نظر میرسانند و همچنین چرم را سمباده زده ورداخت می کنند . همه این کار ها جهت همگن سازی و یکدست شدن چرم انجام می شود.
در این مرحله چرم بدست آمده رنگ می شود که رنگ مورد استفاده برای چرم های طبیعی دو دسته می باشد الف :مواد رنگی آلی :این رنگ ها محلول در آب می باشندمانند رنگ های آنیلی .از جمله این مواد رنگی می توان بهآنیلی و آنیونی ومواد رنگی نیتروژن دار اشاره کرد. ب:مواد رنگی معدنی: این مواد غیر محلول در آب می باشند و از قدرت نفوذ بالایی برخوردار می باشند. ازجمله این رنگ ها می شود به کرومات سرب و اکسید روی اشاره کرد. قابل ذکر است که بعد از رنگ شدن چرم به سطح چرم روغن می زنند تا خواصی مانند نرم و لطافت چرم حفظ شود.
افتخار این را داشته ایم که توانسته ایم در سالهای اخیر به گونه ای چرم و هنر چرم دوزی را معرفی کنیم که جایگاه مطلوبی در اکثر خانواده ها به خود اختصاص دهد.. از
انجاییکه در دهه های اخیر کار با چرم ضمخت و مردانه بحساب می آمد بالغ بر نیمی از قشر فعال جامعه که بانوان را تشکیل میدادند با این کار غریبه و بیگانه بودند و هرگز تصور نمی کردند روزی برایشان مانوس و دلپذیر و مزید بر همه منبع درآمدی خواهد شد. این ارمغانی بود که ما توانستیم به
بانوان ارایه و با عشق تقدیم کنیم تا با سر انگشتان هنرمند خود آنرا تلفیق کنند و بتوانند سختگیرترین و سخت پسند ترین افراد را نیز شگت زده کنند .
از آنجایی که اصولا کارخانه های دباغی چرم به تعداد محدود و دور از شهر ها و روستاها و دامپروری ها می باشند انتقال پوست جدا شده از بدن حیوان به کارخانه زمان بر خواهد بود.لذا برای
جلوگیری از فاسد شدن پوست آنرا به نمک آغشته کرده و سپس آنرا در معرض آفتاب یا هوای آزاد قرار داده تا خشک شود و بوی بد نگیرد..
کیف های دست دوز چگونه دوخته می شود؟
قبل از توضیح درباره چگونگی و مراحل دوخت کیف های دست دوز جا داره توضیح مختصری
درباره این هنر دست بدهیم نام این هنر سراجی سنتی می باشد و از سالیان دور درکشور ایران انجام می شده .تمام مراحل کار دوخت کیف و یا هرگونه محصول دیگر با دست و بدونه بهره گیری از هر گونه ماشین آلات می باشد.
برای دوخت کیف ابتدا طرح مورد نظر را می کشیم سپس ابعاد آن را در نظر گرفته و الگویی کار کشیده سپس الگوی کار مورد نظر را به وسیله خودکار مناسب این کار)خودکار ژله ای( مورد نظر را روی چرم انتقال داده مرحله بعد بوسیله خط کش و کاتر برش کیف انجام می شود در ادامه زیپ ها را بوسیله چسب آهن در محل جیب های طراحی شده چسب می کنیم قابل ذکر است که برای بهتر چسبیده شدن زیپ ها و در کل بهتر عمل کردن چسب بعد از اینکه چسب را روی محل مورد نظر مالیده شد یک مدت کوتاه فرصت می دهیم تا چسب نیمه خشک شود سپس آستر یا زیپ را می چسبانیم. وقتی زیپ ها روی کار آمدن باید برای جیب های کیف کیسه درست کنیم که این کار همان آستر کشی می باشد و بوسیله آستر برای کیف جیب درست می کنیم البته قبا از آستر کشی باید دمر زیپ بوسیله سمبه سوراخ شود و سپس با نخ و سوزن دوخته شود.در مرحله بعد جمع بندی کیف و سوراخ کردن لبه های کار جهت دوختن پایانی می باشد. قابل ذکر است که هر کیف مراحل و توضیحات دوخت مربوط به خودش را دارد ما در اینجا یک توضیح مختصری درباره این هنر دادیم.
وسایل مورد نیاز:
ابتدایی رین وسیله های مورد استفاده در سراجی سنتی عبارتند از:
سمبه
سمبه وسیله ایست از جنس فولاد جهت ایجاد کردن سوراخ برای دوخت در جاهای که دوخت ضروری می باشد. دو نوع سمبه داریم یک نوع برای دوخت استفاده می شود و نوع دیگر سمبه های تزئینی می باشند . سمبه های که برای دوخت استفاده میشود سایز بندی دارند از شماره 5.0 شروع می شود تا سایز های 0 یا 6 و یا حتی بزرگتر که هر سمبه با شماره خاصی برای کار خاصی طراحی شده است در کیف دوزی و کیف های دست دوز سمبه شماره 3 بیشترین کاربرد را دارد.
مشته
مشته نوعی چکش است از جنس چدن که با کمک سمبه چرم را سوراخ می کند . مشته به گونه ای طراحی شده است که برای کار به مدت طولانی دست صنعتگر خسته نشود.
نخ
نخ مورد استفاده در صنعت کیف دوزی با دست نخ موم زده می باشد . نخ موم زده نخی است که آنرا با موم زنبور عسل آغشته می کنند تا هم محکم تر باشد و زود بریده نشود و همینطور موم باعث می شود استحکام و عمر نخ چندین برابر شود و نپوسد همچنین از نظر طول عمر با چرم طبیعی عمری نسبتا یکسان داشته باشند. ضخامت نخ موم زده حدودا 3 میلی متر می باشد این ویژگی یکی دیگر از برتری های این نخ می باشد.
قیچی
در کار صنایع دستی و کار کیف دوزی با دست قطعا قیچی های مورد استفاده هم متفاوت می باشند . در هنر کیف دوزی با دست از قیچی های مخصوص برای برش چرم استفاده می شود و بسیار تیز و محکم می باشند ابته قابل ذکر است که دو نوع قیچی داریم .دسته اول : قیچی های صنعتی این قیچی ها توسط دستگاه ها و کارخانجات تولید می شوند و دسته دوم: قیچی های دست ساز هستند که بسیار با کیفیت و مرغوب تراز قیچی های صنعتی می باشند همچنین عمر بیشتری دارند.
تخته کار
در کار کیف دوزی ما بوسیله سمبه و مشته جاهای که باید دوخته شود سوراخ می شود ما برای جلوگیری از آسیب دیدن نوک سمبه باید چرم را روی تخته کار قرار دهیم زیرا جنس تخته کار از پلاستیک فشرده است و هم از سمبه در مقابل ضربه های مشته محافظت می کند هم اینکه روی چرم آسیب نمی بیند و خش نمی افتد.
سوزن
سوزن مورد استفاده در کار صنایع دستی کیف دوزی قطر بیشتری دارد و سوراخ این سوزن بزرگ می باشد چون در کیف دوزی از نخ موم زده که ضخامت بیشتری نسبت به نخ های دیگر دارد استفاده می شود و همچنین این سوزن ها نوک تیزی ندارن چون ما تز سوزن جهت سوراخ کردن استفاده نم کنیم و جای دوخت از قبل توسط مشته و سمبه سوراخ شده و از سوزن صرفا جهت رد کردن نخ استفاده می شود.
خط کش و کاتر
برای برش کیف در کار کیف دوزی با دست برش های صاف را بوسیله کاتر و خط کش فلزی انجام می دهیم تا کاملا صاف و دقیق برش بخورد و از قیچی برای برش های قوس دار استفاده می شود.
” ما در اینجا توضیح مختصری درباره اولیه ترین وسایل کاردادیم البته وسایل برای حرفه کیف دوزی خیلی بیشتر و فراتر از این چند ابزار گفته شده می باشد که ما در اینجا به توضیح همین وسایل که اصلی ترین وسایل مورد استفاده در کیف دوزی با دست می باشند بسنده می کنیم.”